UCAS verilerine göre Türkiye’den her yıl yaklaşık 4.000 aday İngiliz üniversitelerine başvuruyor. Şu an İngiltere’de kayıtlı Türk öğrenci sayısı 8.500 civarında. Peki bu öğrenciler mezun olduklarında iş bulabilecekler mi? Bu, tüm imkânlarını çocuklarının eğitimi için seferber eden anne-babaların uykusunu kaçıran bir soru. 

Üniversite diplomasının iş garantisi sağlayıp sağlamadığı yalnızca Türkiye’de değil, İngiltere’de de tartışılan bir konu. İngiltere Öğrenci İşverenleri Enstitüsü tarafından yapılan bir araştırma, 2026 yılında yeni mezun kadrolarında yüzde 7’lik bir düşüş öngörüyor. 20 yıl önce bir ilana 38 kişi başvururken, bugün bu sayı 140’ı geçiyor. Bu durum haliyle; üniversite eğitimine harcanan para, emek ve vaktin karşılığının alınıp alınmadığının sorgulanmasına yol açıyor. Eylül başında düzenlenen Financial Times Weekend etkinliğindeki "Is University Worth It? - Üniversite okumaya değer mi?" başlıklı panele gösterilen yoğun ilgi de konuya verilen önemin bir göstergesi sayılabilir. 

Financial Times yazarlarından John Burn-Murdoch, paylaştığı istatistikler üzerinden İngiltere’de üniversite diplomasına sahip olanlarla lise mezunları arasındaki maaş farkının giderek kapandığını, beyaz yakalı maaşlarındaki artışın ise düşük seyrettiğini ortaya koydu. Dahası; İngiltere, ABD, Fransa ve Kanada gibi ülkelere kıyasla yükseköğrenim yaygınlaşırken, diploma sahibi olmanın maaş avantajı sağlamadığı nadir bir örnek olarak karşımıza çıkıyor. Murdoch’a göre bu durumun başlıca sebebi, İngiltere’nin art arda gelen hükümet değişikliklerine rağmen bir türlü aşamadığı ekonomik durgunluk. Ekonomik durgunluk devam ettiği müddetçe de yeni iş alanları yaratılamıyor. 

Arka planda gelişen yapay zekâ dönüşümünün, beyaz yakalı meslek gruplarının istihdamını daraltan etkisi de kendini hissettiriyor. Yeni mezunlara işe girdiklerinde verilen düşük profilli veri toplama ve araştırma gibi görevlerin bir kısmı artık yapay zekâ tarafından yürütülüyor. Ancak ortada daha dramatik bir durum da var: Günümüzde yapay zekâ desteği sayesinde adaylar çok daha fazla sayıda iş başvurusu hazırlayabiliyor; ne var ki bu başvurular çoğu zaman yine yapay zekâ tarafından eleniyor. Finale kalmayı başaranlar zorlu testlere tabi tutuluyor, bu eşiği geçebilenler ise mülakata alınıyor. 

İş bulmak bu kadar zorlaşmışken, teknoloji şirketi Palantir’in lise mezunlarını işe alarak eğitme kararının diğer şirketlerce benimsenip benimsenmeyeceğini zaman gösterecek. Ancak Murdoch, eldeki veriler ışığında üniversite okumanın artık eskisi kadar iyi bir yatırım olmadığını savunuyor. 

Berwick ise saygın bir eğitim kurumundan edinilen diplomanın tıpkı bir “Prada çanta” gibi asla değerinden kaybetmeyeceği kanaatinde. Ona göre üniversite, iş garantisinin ötesinde öğrenciye vizyon ve özgüven kazandırıyor. Üniversite öğrenimi mesleğe yönelik bilgi ve becerileri sağlamanın yanı sıra ömürlük arkadaşlıklar, hatta hayat arkadaşlıkları kurulmasına ve mezun olduktan sonra iş bulmayı kolaylaştıracak bir çevre (network) edinilmesine olanak tanıyor. 

Doğrusu, paneldekilerin büyük çoğunluğu mezunların iş ararken karşılaştıkları sorunları kabul etmekle beraber, üniversite eğitiminden taviz vermeye razı değildi. Salondaki baskın görüş karşısında Murdoch’ın bile çizgisini bir nebze yumuşattığını söyleyebilirim. Günün sonunda ortak beklenti, üniversitelerin iş dünyasıyla koordineli hareket etmesi yönünde. Yapay zekâyı eğitime entegre eden, teknik becerileri öğreten ve iş imkânı sunan yeni bir model talep ediliyor. 

Üniversite mezunu gençlerin iş olanaklarını tartışırken, Türk öğrencilerin aşması gereken çok önemli bir engel daha olduğunu hatırlatmakta fayda var: sponsorluk maliyetleri. İşverenlerin yabancı çalışanlar için ödemek zorunda olduğu sponsorluk bedelleri ve taban maaş sınırları (New Entrant ve Skilled Worker kuralları) mezunların iş bulmasını zorlaştırıyor. Özellikle İngiltere’nin Nisan 2024’te Skilled Worker taban maaşlarını £26.000’den £38.000-£45.000 aralığına yükseltmesiyle uçurum daha da açıldı. 

Yeni mezunların yaşadığı bu mağduriyet "New Entrant Trap" (Yeni Mezun Tuzağı) olarak tanımlanıyor. Durumu şöyle açıklayayım: İngiltere’de lisans veya yüksek lisans eğitimi gören öğrencilerin vizeleri, programın bitiminden itibaren 4 ay daha geçerliliğini koruyor. İşe girerken adayın önünde iki seçenek var: Ya işverenin sponsor olacağı Skilled Worker vizesine ya da sponsorluk gerektirmeden 2 yıl çalışma hakkı tanıyan Graduate vizesine başvuracak. İşte şeytan tam da burada, ayrıntıda gizli. 

İngiltere’de işverenlerin genç yetenekleri istihdam etmesini teşvik etmek amacıyla Skilled Worker vizesinde sağlanan bir maaş kolaylığı bulunuyor. Buna "New Entrant" (Yeni Giriş) indirimi deniyor. New Entrant taban maaşı standart eşikten %30 indirimli, ancak bu avantajdan en fazla 4 yıl yararlanılabiliyor. İngiltere’de iş arayan mezun gençlerimiz; şirketlerin bu yasal boşluktan yararlanarak kendilerini "kullan-at" mantığıyla işe almasından, 2 ila 4 yıl boyunca düşük maliyetli iş gücü olarak çalıştırdıktan sonra kıdemli çalışan pozisyonuna yükseltecek bütçeleri olmadığı gerekçesiyle işten çıkarmalarından şikâyetçi. Yani rekabet görünenden çok daha katmanlı. Üstelik göçmen karşıtlığı yükseliş trendindeyken, yabancı çalışanların istihdamını kolaylaştıracak adımların atılmasını beklemek pek gerçekçi sayılmaz. 

Temennim; öğrencilerimizin hayal ettikleri işi yapmaları, seçtikleri meslekte mutlu olurken aynı zamanda geçimlerini sağlayabilmeleri. Ancak henüz bölüm seçerken geleceğe dönük gerçekçi hedefler belirlemeleri gerekiyor. Eğitim içerikleri ve iş tanımları hızla değişirken —birçoğu yok olma riskiyle karşı karşıyayken— bunu söylemesi kolay elbette. Yine de çare eğitim seviyesini düşürmek değil; ekonomiyi canlandırarak yeni iş imkânları yaratmak olmalı.