Bir gün fark ediyoruz ki yaşlanan sadece biz değiliz. Yıllarca bize kol kanat geren anne-babalarımızın güçten düştüğünü görmek, güvenli alanımızı en derinden sarsıyor. Peki sağlık önerilerimizi reddeden, inatlaşan, adeta ergen gibi davranan ebeveynlerimizle bu yeni dönemde nasıl ilişki kuracağız?

Bayram tatilinde belki de ebeveynlerinizi ya da sizin için kıymetli olan aile büyüklerini ziyaret ettiniz ve şunu fark ettiniz: Hayatınızı düzene oturtmak için yıllarca çabaladıktan sonra dikiş hiç beklemediğiniz bir yerden sökülmeye başlamış.

Orta yaş, çocukların büyüdüğü, kariyerin belli bir olgunluğa ulaştığı, yani hayattaki hedeflerin az çok tutturulduğu, türlü iniş çıkışlardan sonra varılan o nispeten huzurlu düzlük olmalıydı. Ne var ki bilgelik ve dinginlikle özdeşleştirilen bu yaşlar, pakete dahil olduğunu sonradan öğreneceğimiz sürprizlerle geliyor.

Gündelik koşuşturma içinde aynada aniden beliriveren çizgilere, kilometre bakımı sinyali veren bedenimize alışmaya çalışırken bir şeyi gözden kaçırabiliyoruz: Ebeveynlerimizin yaşlandığını. Bu gerçeği de genellikle kapımızı çalan sağlık sorunları sayesinde fark ediyoruz.

Yıllarca bize kol kanat germiş, o ilk rol modelimiz olan anne-babalarımızın güçten düştüğünü görmek yalnızca içimizi burkmakla kalmayıp güvenli alanımızı en derinden sarsıyor. Adeta altımızdaki halıyı çekiveriyor.

Bir yandan onları tamamen kaybetme korkusu, diğer yandan zihnimizdeki o yıkılmazlık imgesinin aşınmasından doğan yasla mücadele ederken buluyoruz kendimizi. Ve pek tabii ebeveynlerimizi daha uzun süre hayatımızda tutabilmek için tüm imkanlarımızı seferber etmeye çalışıyoruz.

Ancak ortada tuhaf bir durum var. Siz yetişkin yaşınızda bile hafifçe üşüttüğünüzde binbir tembih sıralayan o insanlar şimdi en ufak sağlık önerinizi reddediyor, ilaçlarını atlıyor ve onları uyardığınızda “Bana karışma! Çocuk muyum ben!” çıkışıyla isyan bayrağını açabiliyor.

KOAH teşhisine rağmen -doktorun her şeyi abarttığı bahanesiyle- balkonda sigara içen mi istersiniz, yoksa şeker hastası olup “Bir kere geldim dünyaya” diyerek gizli gizli börekçiye kaçanlar mı?

İşin ucunda sağlık olduğundan duyarsız kalamıyorsunuz ama ne kadar yapıcı olmaya çalışsanız da bazen çabalarınız ters tepebiliyor. Bu direnç, çocuk sahibi olanların yakından tanıdığı o meşhur ergenlik dönemini çağrıştırıyor.

Sandviç neslin ıstırabı

İşte orta yaşın belki de en sürprizli kısmı, kendini ergen davranışı sergileyen iki farklı yaş grubuna bakım verirken bulma hali olsa gerek.

Sosyal hizmet uzmanı Dorothy Miller kendi çocukları ile yaşlanan ebeveynlerinin gereksinimleri arasında sıkışan 40-60 yaş grubunu tanımlamak için 1981 yılında “sandviç nesil” (sandwich generation) kavramını ortaya atıyor.

Asıl amacı, ABD’deki demografik değişim ve aile profilleri hakkında doğru bilinen yanlışları ortaya çıkarmak olsa da Miller’ın çalışması, ele aldığı bu yaş grubundaki insanların nasıl bir stres altında olduklarını ve desteğe ihtiyaç duyduklarını göz önüne seren referans kaynak haline geliyor.

Ebeveynseniz henüz belli bir olgunluğa erişmemiş çocuğunuzu doğru tercihlere yönlendirmek için müdahale etme hakkını kendinizde bulunuyorsunuz. Ancak olgun davranış sergilemesini beklediğiniz kendi ebeveynlerinizin sorumluklarını pas geçip sizinle işbirliğine yanaşmaması hakiki bir sabır sınavına dönüşebiliyor.

Neden şimdi, neden bu isyan?

Eleştirdiğimiz şeye dönüşme ihtimali -hele aynı hamurdan yapıldığımızı düşünürsek- insanı ilk etapta anne-babasıyla empati kurmaya ve davranışlarının altında yatan gerekçeleri anlamaya itiyor.

Psikanalizin babası Sigmund Freud’a göre mutluluk ancak sevmek ve çalışmakla mümkün. Buradaki sevgi sadece romantizm değil, sosyal bir bağ ve hayata tutunma arzusu olarak okunabilir. Bu açıdan bakınca da çocukları yuvadan uçmuş, iş hayatı emeklilikle sonlanmış ebeveynlerimizin neden isyan ettiklerini anlamak çok da zor değil.

Maalesef sistem onları ekonomik bir yük, birer zayıf halka olarak görerek sürekli dışarı itiyor. Emekli maaşının açlık sınırı altında kaldığı, şehir hayatının insanı doğadan uzak, beton binalara hapsettiği bir düzende onlara “Hobi geliştirin, parkta yürüyüşe çıkın” demek bazen havada kalabiliyor.

Üstelik, yakın zamanda yayınlanan TÜİK verilerinin ortaya koyduğu üzere, 65 yaş üstü her beş kişiden biri yalnız yaşıyor. Sağlık sorunları, aile üyelerinin arasındaki mesafeler, ekonomik koşullar ve arkadaş kayıpları yüzünden sosyal çevre giderek daralırken, bu boşluk çoğu zaman ya televizyon ya da dijital dünyanın getirdiği o sahte sosyalleşme ile doluyor.

Ekran başında geçirilen zamanın uzaması ise sosyal izolasyonu daha da derinleştiriyor. Yorulan bedenin hâlâ dinç olan zihne ayak uyduramaması yeterince can sıkıcıyken üzerine tüm bu saydığımız etkenler binince yaş alan ebeveynlerimiz giderek daha mutsuz, aksi ve hatta isyankar bir karaktere bürünmeye başlıyor.

Doğru iletişim: Bir bilanço değil, şefkat alanı

Peki, bu “yeni ergenlik” döneminde biz ebeveynlerimize nasıl destek olacağız?

Konuyu uzmanına, klinik psikolog Tansu Oskay’a danıştım. Oskay, ileri yaştaki ebeveynlerin davranışları ile ergenlik süreci arasında başkaldırı açısından benzerlik olduğunu kabul ediyor:

“65 yaş ve üzeri anne-baba grubu kendi çocuklarından gelen telkin ve önerileri- her ne kadar iyi niyetli de olsa- kişilik haklarına, özerkliğine saldırı şeklinde algılıyor. Kendini korumaya geçiyorlar. Benzer şekilde bir ergenin de anne-babasına karşı sergilediği başkaldırının arkasında ‘Ben artık büyüdüm, kendimi bilirim, karışma,’ mesajı yatıyor.”

Ancak Oskay burada çok önemli bir farkın altını çiziyor:

“Ebeveynlerimiz ergenlere kıyasla çok geniş bir hayat tecrübesine sahipler, gayet bilinçliler. Dolayısıyla onlar sadece seçim haklarını değil, hata yapma haklarını da kullanmaya çalışıyorlar.”

O halde göz göre göre hata yapmalarını izleyecek miyiz?

Oskay, gerek ergenler gerekse ileri yaş ebeveynlerle sağlıklı ilişki yürütmenin olmazsa olmaz koşulunun doğru iletişimden geçtiğini öne sürüyor. Onlarla tıpkı “alıngan bir arkadaşımızla” konuşur gibi hassas bir dil kullanmamızı, söze “Sen daha iyi bilirsin ama aklıma geldi…” benzeri giriş cümleleriyle başlamamızı öğütlüyor.

“Sadece iyi niyetli olmanız yetmez; neyi, nasıl söylediğiniz hayati önem taşıyor,” diyerek bizi öz eleştiriye davet ediyor. İletişimi bir “bilanço çıkarma” alanına dönüştürmeden, geçmişten getirdiğimiz kırgınlıkları ses tonumuza yansıtmadan yaklaşmamız gerektiği konusunda uyarıyor.

Hayata tutunmak, yaşamayı seçmek

İleri yaş ebeveynlerimizin özellikle hayat tarzlarında değişim gerektiren telkinlere kapalı oluşlarını, çoğunlukla umursamazlık ya da inatçılık olarak yorumluyoruz.

Peki ya bu direncin arkasında yaşamdan bezmiş olma hali yatıyorsa?

Oskay, bizler gündelik hayatın stresini yönetmekte nasıl zorlanıyorsak, anne-babalarımızın da benzer bir yükü misliyle taşıdıklarının ve idare etmekte çok daha fazla güçlük çektiklerinin altını çiziyor:

“Eskiden aşina olduğumuz aile apartmanları artık yok. Aile üyeleri çoğu zaman birbirlerinden uzak yaşıyor. Ziyaretlerin sıklığı azalıyor. Eskisi gibi kalabalık sofralar kurulmuyor. Çocuk sayısı da azaldı. Bu da bakım verme konusunda iş bölümünü zorlaştırıyor. Yaşlanan ebeveynlerimiz, hayat lezzetlerinde yaşadıkları düşüşle birlikte ellerinde kalana tutunmaya çalışıyorlar.”

Onları hayata nasıl yeniden bağlayabileceğimiz konusunda ise Oskay, kulağa klasik gelen spor, yürüyüş, bitki ve evcil hayvan bakımının ötesine geçmemizi öneriyor. Sağlıkları elverdiği ölçüde, kendilerini yeniden değerli ve faydalı hissedecekleri alanlara, hatta toplumsal yardım projelerine yönlendirmemizi öneriyor. Hedefsiz ergen ne kadar risk altındaysa, köşesine çekilen bir bireyin bedensel ve zihinsel yaşlanma sürecinin o denli hızlanacağını vurguluyor.

Konuşmamızın sonunda, sağlık önerilerimi kabul ettirmek için son kozum olan “torun kartını” oynamayı teklif ediyorum. Oskay temkinli bir iyimserlikle cevap veriyor:

“Torunların güzel günlerini görme motivasyonu işe yarayabilir, ama yaramayabilir de. Eğer işe yaramazsa size düşen, onların alanına saygı duyup ihtiyaç duyduklarında ulaşabilecekleri bir mesafede beklemektir.”

Ve en önemli hatırlatmasını ekliyor:

“Seçimleri ne yönde olursa olsun onları her koşulda seveceğinizi söylemeyi ihmal etmeyin. Tıpkı vaktiyle ergen çocuklarımıza hatırlattığımız gibi…”