Aylardır hayalini kurduğunuz tatil zamanı nihayet gelmiş. Kremlerinizi sürüp güneşin altında şöyle boylu boyunca uzandınız. Şezlongda artık iyice piştiğinize karar verince, “Hadi denize girelim” dediniz. Ama önce aşmanız gereken bir engel var: Podyum. Yanlış duymadınız. İster kumsal ister iskele olsun, şezlongunuzdan denize varıncaya kadar önünden geçtiğiniz her kadın ve bazen erkekler de sizi göz ucuyla, tepeden tırnağa süzecek.


Yürürken arkanızdan izlendiğinizi hissedeceksiniz. O bakışlar, adeta hassas tartı gibi beden kitle endeksinizi şıp diye analiz edecek. Bununla kalmayacak, ‘mayonuz yakışmış mı, aksesuarınız uyumlu mu?’ hepsini değerlendirecekler. Varsa yanındakiyle fikir alışverişi yapacaklar. Siz denize varmaya çalışırken bu delici bakışlar teninizi güneşin UV ışınlarından daha fazla kavuracak. Kaçımız buna ruhen hazırız bilmiyorum ama birbirimize ettiğimiz bu eziyetten bir kurtuluş yolu olmalı.


Sosyal medya ve “plaj vücudu” baskısı

Dürüst olmak gerekirse, plaj mevsimi açılmadan aylar önce stresini kadınlar üzerinde hissettirmeye başlıyor. Sosyal medya, kadınları bir anda “plaj vücuduna sahip olanlar” ve “olmayanlar” diye ikiye ayırıyor. 


İkinci grubu yeren ve bu durumdan kurtulmaları için ürün pazarlayan paylaşımlar (mucizevi selülit kremleri, “5 günde 5 kilo” verdiren kürler, tek seansta incelten egzersizler gibi) hemen dolaşıma giriyor. Arada yaz mevsiminden keyif almak için fit olmanın zorunlu olmadığını savunanlar olsa da sektörün gürültüsü bu grubun sesini bastırıyor.


Ve biz her yaz aynı filmi izlememize rağmen bu rahatsız edici döngüden bir türlü çıkamıyoruz. Daha kötüsü, buna fena halde alet oluyoruz. 


Uzun zamandır görüşmediğiniz bir tanıdığınızla yolda karşılaştığınızda daha hal hatır sormadan makineli tüfek gibi sorular yağıyor: “Kilo mu verdin sen? Yüzüne bir şey mi yaptırdın?” Bir kere bu arkadaşlar “Hayır” cevabı verirseniz asla tatmin olmuyor. Çünkü komşunun tavuğu komşuya her zaman kaz görünüyor. Diyelim ki evet dediniz ve rutininizi paylaştınız… Bu kez de kendilerinin o tavsiyeyi neden uygulayamayacağına dair bahaneler başlıyor. Varsa yoksa bir kıyas ve bu kıyasın sonucunda kendilerine mutsuzluk devşirme çabası.


Önüne geçilemeyen bu yargılama dürtüsü, davranışı sergileyeni de ona maruz kalanı da mağdur ediyor. Ne var ki gündelik yaşamda cinsiyet eşitsizliğini iliklerimize kadar deneyimlerken, dayanışma cephesini bölmemek için kadının kadına yaptığı zorbalığı hasır altı ediyoruz. Bu döngüden bir çıkış yolu bulmak amacıyla bu hafta biz kadınlara bir ayna tutalım ve pek çoğumuzun içselleştirdiği, bize dışarıdan empoze edilen o çarpık güzellik algısını masaya yatıralım istedim.


Güzellik bir “erotik sermaye” mi?

Güzelliğin eski çağlardan beri kabul, ayrıcalık ve statü getirdiğine inanılır. 


Sosyolog Catherine Hakim, Pierre Bourdieu’nun sermaye teorilerine (ekonomik, kültürel ve sosyal sermaye) referansla, güzelliği bir “erotik sermaye” olarak tanımlar. Sadece ikili ilişkilerde değil, iş hayatında da dış görünüşün avantaj sağladığını gösteren çalışmalar var. 


1994 yılında yapılan ve “güzellik primi” (beauty premium) kavramını literatüre sokan araştırma, güzel görünmenin kazanç üzerinde yüzde 5 oranında etkisi olduğunu ortaya koyuyor. Hal böyleyken, insanların güzel olmaya özenmesinde yadırganacak bir durum yok.


Ancak güzellik algısı da tarih boyu değişkenlik gösteriyor. Bugünün estetik standartları, dünün estetik ölçülerinden çok farklı. Empresyonist ressam Renoir’ın resmettiği o dolgun kadınlar bugün olsa sosyal medyada yerden yere vurulurdu. Hatta Ege sahillerinde bazı lüks plajların, belli beden ölçüsünü taşımayanları kapıdan çevirdiği bile rivayet ediliyor.


Kapitalist sistemin körüklediği “yetersizlik duygusu” 

Peki bugünkü güzellik algısını yönlendiren etkenler neler? 


Estetik cerrah Prof. Dr. Evrim Uçkunkaya’ya göre günümüzdeki güzellik anlayışı, devasa ölçekli güzellik ve bakım sektörü tarafından yönlendiriliyor. Sektör, kadınların ‘eksiklikleri’ üzerinden ürün pazarlayarak büyüyor. Bunun en çarpıcı örneği olarak, 1915’te kadınları tıraş bıçağı kullanmaya ikna etmek ve böylelikle piyasa payını büyütmek için “koltuk altı tüylerinin şık olmadığı” fikrini işleyen Gillette kampanyalarını gösteriyor. 


1940’lara gelindiğinde kadınların pürüzsüz bir tene sahip olmaları gerektiği fikri iyice yerleşmeye başlıyor ve bacak tüyleri de bu “utanç”tan payını alıyor. Kadınlar güzellik kriterlerini tutturmak için çabalarken şirketler büyümeye devam ediyor.


Uçkunkaya, sosyal medya kullanımıyla bu manipülasyonun derinleştiğinin altını çiziyor. Özellikle Instagram’ın 2010 yılında hayatımıza girmesiyle birlikte güzellik içeriklerinin küresel ölçekte görünürlük kazandığını ve influencer kültürünün yükselişiyle güzellik endüstrisinin katlanarak büyüdüğünü ifade ediyor. Bu nedenle sosyal medya güzellik algısını şekillendiren en güçlü unsurlardan biri haline gelmiş durumda.


Uçkunkaya’ya göre giderek daha fazla kadın artık aynada kendine yakışanı değil, sosyal medyada öne çıkan görünümü talep ediyor: 


“Beş sene önce Fransız dudağı modaydı. Bugün Kore dudağı isteniyor. Kadınlar bunun yüzlerine uygun olup olmadığını önemsemiyor. Trendin dışında kalırlarsa güzel olmayacaklarını düşünüyorlar.”


Sihirli değnek arayışı ve gerçekçi olmayan hedefler

Sosyal medya tarafından pompalanan güzellik kriterleri kadınlar arasında rekabet yaratmakla kalmayıp, kendilerine uygun olmayan bir kimliğe bürünmelerine yol açarak mutsuzluklarını pekiştirebiliyor. Peki kadınlar aynaya baktıklarında ne görmek istiyor? Sadece kendisinin daha iyi versiyonunu mu yoksa fazlasını mı?


Uçkunkaya, hastaların eskiden ünlüleri örnek gösterdiğini, bugün ise filtreli fotoğraflarına veya avatarlarına benzemek istediklerini belirtiyor. Bu durum, beklentilerin gerçeklikten kopmasına neden oluyor:


“İnsanlar sihirli bir değnek arayışında. Oysa sosyal medyadaki o görüntülerin çoğu filtreli. Gerçeğe yakın olanlarsa bu görünüme ciddi bir bütçe ve emekle kavuşuyor. Biz onların ‘sonra’sını görüyoruz ama ‘önce’sini bilmiyoruz. Arada geçen süreyi de sorgulamıyoruz.”


Uçkunkaya, cildin genç dokusunu muhafaza etmek için bütüncül bir yaklaşımla güneş ışınlarından korunmayı, sağlıklı beslenmeyi, cilde uygun bakım ürünlerini düzenli kullanmayı öneriyor: 


“Tüm bunları yapmıyorsanız, bir botokstan mucize beklemeyin!”


Kestirme yolların cazibesi: Sağlıklı yaşamı ıskalarken

Bu “kestirme çözüm” arayışı, sadece estetik cerrahide değil, spor dünyasında da karşımıza çıkıyor. 


Pilates eğitmeni Melis Yengil, yaza girerken telaşla kurslara yazılanların aslında “uzun vadeli sağlıklı yaşam” fırsatını ıskaladığını belirtiyor:


“Hayatında hep egzersiz olan kazanırken, kısa vadeciler kaybediyor. 30’lu yaşlardan sonra hormon düşüşüne paralel kas kayıpları başlıyor. Kilomuz aynı kalsa bile vücudumuzun aynı görünmemesinin sebebi yağlanma. Ağırlık egzersizi yapmıyorsan kaybedenler kulübüne hoşgeldin!” 


Konu kestirme çözümlerden açılmışken zayıflama iğnelerini hatırlatıyorum. Yengil, iğnelerin kısa vadede kilo verdirmekle birlikte hastalarda ciddi oranda kas kaybına yol açtığını, sırf estetik görünüm amaçlı kullanımının uzun vadeli komplikasyonlarının henüz tam bilinmediğinin altını çiziyor. Doğal olandan vazgeçmememizi öğütlüyor.


Son yıllarda özellikle uzun yaşam (longevity) kapsamında yapılan araştırmalar düzenli egzersiz yapmayı sağlıklı beden ve zihin için olmazsa olmaz kabul ediyor. Ne yazık ki spora başlamak için dahi belli bir beden ölçüsüne sahip olunması gerektiği gibi yanlış bir inanış var. Spor yapan herkesin kısa sürede forma girdiği veya en baştan mükemmel ölçülere sahip olduğu algısı yine sosyal medya tarafından empoze ediliyor. Oysa egzersiz, düzenli yapıldığı ve sağlıklı bir beslenmeyle desteklendiği takdirde, sonucunu ancak uzun yıllar içinde aldığımız, yalnızca kilo verme amaçlı değil, ileri yaş dönemimizi zinde geçirmek için kendimize yapabileceğimiz belki de en iyi yatırım. Bugün internete erişimi olan hemen herkesin videolar eşliğinde günde belli bir vaktini egzersize ayırması mümkün. 


Kodları değiştirmenin vakti

Güzellik algısı yıllar içinde pek çok kez değişmiş olsa da güzelliğe ulaşma isteği hala çok güçlü. Hatta sosyal medyanın yaygınlaşmasıyla birlikte adeta bir takıntı haline gelmiş durumda.


Kozmetik kullanım yaşının kız çocuklarında 10 yaşına kadar düşmüş olması bu çılgınlığın bir yansıması olsa gerek. Uçkunkaya’ya göre güzellik algısı beynin ödül devrelerini uyararak dopamin salgılatıyor ve bu da bir nevi bağımlılık benzeri davranış örüntüsüne yol açıyor. Endüstri ise bu bağımlılığı sonuna kadar kullanıyor. Ancak Uçkunkaya’nın dediği gibi: 


“Bunlar bize verilen biyolojik kodlar. Beynimizin işleyişini değiştiremeyiz ama kodları yorumlama biçimimizi değiştirebiliriz.”


Kendimizle barışmak: Gerçek güzellik ve dayanışma

“Sosyal medyada gördüğümüz yüzler, bedenler ne kadar gerçek ve bize ne kadar uygun?” Bu soruyu sormaksızın sunulan hedeflerin peşinden gitmemiz, aynadaki görüntümüzle barışmamızın önünde büyük bir engel. 


Hiç denk gelmiş miydiniz bilmiyorum ama fotoğrafçı Shea Clover, 2015 yılında sosyal deney kabul edebileceğimiz bir şey yapıyor: Fotoğrafını çektiği kadınlara “Ne kadar güzelsiniz,” dedikten sonra bir kez daha deklanşöre basıyor. Kadınlar, aldıkları iltifat karşısında adeta içlerinde sakladıkları güzelliği dışa vuruyor ve ortaya birbirinden estetik kareler çıkıyor. Kadınların gözlerinde takdir edilmenin ışıltısını görebiliyorsunuz. Belki de yapmamız gereken, bize yetersizlik hissi pompalayan sektöre inat, olduğumuz hâlimizle yeterli ve güzel olduğumuzu kendimize ve birbirimize daha çok hatırlatmak. 


Sevdiklerimizle geçireceğimiz daha kaç yazımız kaldığını bilmezken, işe saçımızda kuruyan deniz tuzunun, tenimizi ısıtan güneşin ve akşamüstü ılık esen meltemin tadını doyasıya çıkarmakla başlayabiliriz. Göz süzme mevsimi, pekâlâ kendimizle barışma mevsimi olabilir.