Veri Enstitüsü'nün yaptığı kahramanlık araştırması, toplum olarak kendi hikâyemizin kahramanı olmak yerine dışarıdan bir kurtarıcı beklediğimizi gösteriyor. Katılımcıların yüzde 65’i kahramandan adil olmasını beklerken yüzde 85’i liderin değiştirici bir rol üstlenmesi gerektiğini düşünüyor.
Çocukluk kahramanınız oldu mu hiç? Bir çizgi roman kahramanı olabilir bu. Ya da hayranlık duyduğunuz bir sporcu, bir sanatçı, belki de yakınınızdan biri, aileden… Örnek aldığınız, size ilham veren, zor zamanlarda hayata tutunmanızı sağlayan… Belki de siz hayatta kendi kahramanı olmayı seçenlerdensinizdir.
Peki, size göre hangi özellikler bir insanı kahraman yapar? Süper güçlerle donatılmış olmak mı yoksa etten kemikten yaratılmış olsa dahi başkalarının iyiliğini kendisinin önünde tutabilmek ve bu dünyada vicdan pusulası şaşmadan yaşayabilmek mi?
Bu aralar ister istemez kahramanlık üzerine düşünüyoruz. Bir dönem Türkiye’nin en güvenilir insanları listelerinde en üst sıralarda yer alan, yaptığı yardım faaliyetleri ve kurduğu AHBAP derneği ile neredeyse bir halk kahramanı statüsüne ulaşan Haluk Levent’in tutuklanması ve hakkındaki dolandırıcılık iddiaları kahramanlığa dair düşündüğümüz her şeyi sorgulattı.
Christopher Nolan’ın the Odyssey filminin de gösterime girdiği ve kahramanlık anlatılarının yeniden gündeme geldiği şu günlerde, Veri Enstitüsü’nün “kahramanlık algısı” üzerine yaptığı araştırma, bu ihtiyacın arka planına ışık tutuyor.
Türkiye’de birey ve toplum düzeyinde insanların kahramanlığa atfettikleri özellikler ve kahramandan beklentilerinin siyaset sahnesine nasıl yansıdığını inceleyen çalışma, Türk toplumunun değerlerine, beklentilerine ve gelecek vizyonuna dair çarpıcı sonuçlar ortaya koyuyor.
“Gerekirse kuralları çiğneyebilecek güçlü bir lider” tercihi
Araştırma verileri, son on yıldır siyasi türbülanslar, ekonomik krizler ve doğal felaketlerle sınanan ülkemizde “kahramanlara geçmiş yıllara kıyasla daha çok ihtiyaç duyulduğunu” gösteriyor.
Kahramanı tanımlayan özellikler arasında “adil olma” ve “cesaret” gibi nitelikler ön plana çıkarken, kahramandan en büyük beklentinin adalet oluşu, mevcut düzenin işleyişine dair duyulan memnuniyetsizliğin boyutunu yansıtması açısından önemli.
Araştırmaya katılan her iki kişiden biri, “gerekirse kuralları çiğneyebilecek güçlü bir lider” tercih ediyor. Bu da demokrasi kültürünün gelişemediğini, bireylerin kendi hikayesinin kahramanı olmaktan çok bir kurtarıcı aradığını düşündürüyor.
Ortak hafızamızdaki kahramanlar
Türkiye’deki sosyal medya kullanıcılarının “kahramanlık” algısını ve marka dünyasındaki yansımaları derinlemesine incelemek amacıyla hazırlanan çalışma, analitik psikolojinin kurucusu Carl Gustav Jung’a referans veriyor.
Jung, insanlığın çağlar boyunca ortak bir zihin hafızasını paylaştığını söyler. Farklı kültürlerde, farklı dönemlerde yaşasak da benzer sembollere ve mitolojik anlatılara sahip olmamızı bu “kolektif bilinçdışı” hafızaya bağlar. “Kahraman” da işte bu ortak hafızamızın en güçlü simgelerinden biridir.
Bize konfor alanımızdan çıkmayı, kendi sınırlarımızı aşmayı ve edilgen bir izleyici olmak yerine kendi kaderimizin sorumluluğunu almamız gerektiğini söyler. Bu açıdan baktığımızda Veri Enstitüsü’nün araştırması, bireysel düzeyde kahramanlık algısını incelerken toplumda var olan kahramanlık potansiyelini de masaya yatırıyor.
Kahraman olalım ama nasıl?
Araştırma öncelikle katılımcılara kendilerini ne ölçüde kahraman olarak gördüklerini, kahramana yükledikleri nitelikleri ve hangi alanlarda kahramanca desteğe ihtiyaç duyduklarını soruyor.
Sonuçların ortaya koyduğu tabloya göre, toplumda her 10 kişiden yaklaşık 4’ü hayatında ve toplumda kendini bir kahraman olarak görmezken, 3’ü kahraman olarak görüyor. Yaş ilerledikçe kendisini kahraman olarak görenlerin oranı da giderek düşüyor.
18-29 yaş grubunun yüzde 41’inin toplumda ve hayatında kendisini bir kahraman olarak gördüğünü belirtmesi ise, zor şartlarda hayata atılmanın başlı başına kahramanlık gibi hissettirdiğini düşündürüyor.
Bununla birlikte araştırmaya katılan her 3 kişiden 1’i hayatında kahramanca bir şey yaptığını söylerken, yarısı (yüzde 49) henüz böyle bir deneyimi olmadığını ancak olmasını arzu ettiğini ifade ediyor. Bu da toplumda belli bir kahramanlık potansiyelinin varlığına işaret ediyor.
Hangi süper gücü isterdiniz?
Peki kahraman olma gayesi taşıyanlar, kendilerinin hangi süper güçle donatılmış olmalarını istiyor?
Hemen her yaş grubunda “hastalıkları iyileştirme/şifa verme” en çok sahip olmak istenilen süper güç olarak öne çıkıyor. Ama burada ilginç bir not da düşülmüş.
Toplumda bireysel süper güç tercihleri arasında “maddi gücü sınırsız kılma” yeteneği yüzde 13 ile ikinci sırada yer alırken, bu oran 30-49 yaş grubunda yüzde 21’e yükseliyor. Çalışma, bu veriyi hayallerin dahi gerçeğin baskısı altında kaldığı şeklinde yorumluyor.
Öte yandan, gençler kendi hayatlarının kahramanı olmak için en çok cesarete ihtiyaç duyduğunu ifade ederken (yüzde 24), 50 yaş üstü katılımcılar, kahramanlığı bilgelikle özdeşleştiriyor (yüzde 21).
Toplumsal beklentiler: Adalet, güvenlik ve geçim derdi
Bireylerin kahramandan hangi alanda destek bekledikleri konusuna geldiğimizde, toplumsal ve siyasal iklimin etkisi oldukça net görülüyor.
Araştırma sonuçlarına göre, toplumun yüzde 30’u hayatlarında “umut ve güven verecek” bir kahraman görmek istediğini belirtiyor.
18-29 yaş grubu ise ağırlıklı olarak (yüzde 34) “mücadele ve motivasyon gücü verecek” bir kahraman tercih ediyor.
30-49 yaş grubunda ise her 4 kişiden 1’i kaygılarını yatıştıracak bir kahraman arayışında.
Bu da, toplumun büyük bir kesiminin belirsizlikler karşısında güven ve umut tazeleyecek rehbere ne kadar ihtiyaç duyduğunu gösteriyor.
Kahramanın en önemli özelliği: Adil olmak
Aynı soru, “Türk toplumu kahramanlardan en çok ne bekliyor?” şeklinde sorulduğunda ise adalet vurgusu ön plana çıkıyor. Katılımcıların yüzde 65’i kahramanı tanımlayan en önemli özelliğin “adil olmak” olduğunu belirtirken, yüzde 56’sı kahramanın “adalet ve eşitliği sağlamak”la yükümlü olduğunu ifade ediyor.
Siyasi parti tercihlerine göre incelendiğinde Zafer Partisi haricindeki diğer seçmen gruplarında adalet beklentisinin öne çıktığı görülüyor: AK Parti %54, MHP %65, CHP %60, DEM %78, Zafer Partisi %36, kararsız seçmen %50.
Bunun yanı sıra, her 4 kadından 1’i toplumun kahramanından güvenlik ve huzur beklediği; üniversite eğitimli her 4 kişiden 1’i ise geçim derdine çözüm istediği yanıtını veriyor.
“Ey kahraman, gel de değiştir her şeyi”
Kahramandan beklentiler bireyden topluma değişkenlik gösterse de, kahramana duyulan ihtiyaç kendini net bir şekilde ortaya koyuyor.
Her 10 katılımcıdan 7’si geçmişe kıyasla bugün kahramanlara daha çok ihtiyaç duyduğunu ifade ediyor. Bu oran kırılgan gruplarda gençler (yüzde 70) ve kadınlarda (yüzde 74) yükseliyor. Bununla birlikte, her 10 katılımcıdan 7’si toplumda gençlerin örnek alabilecekleri bir rol model olmadığını düşünüyor.
Kahramanlık arayışının siyasi alana yansıması karşımıza oldukça düşündürücü bir tablo sunuyor. Araştırmaya göre toplumda güçlü bir değişim beklentisi mevcut.
Katılımcıların yüzde 85’i liderin değiştirici bir rol üstlenmesi gerektiğini düşünüyor. Bunlar arasında yarısı kademeli, yüzde 35 ise radikal değişimden yana. Değişim talep edilen konular da değişkenlik gösteriyor: yüzde 51 eğitim, yüzde 50 ekonomi, yüzde 41 hukuk ve yargı bağımsızlığı konusunda adım atılmasını bekliyor.
Araştırmaya göre, liderlik beklentilerinde “koruyucu, destek olan ve toplum refahını önceleyen” lider rolü ön plana çıkıyor.
Türkiye’de yeni bir kahramanın toplumu birleştirebileceğine “kesinlikle katılıyorum” diyenlerin yüzde 87’si, aynı zamanda ülkenin sorunlarını çözmek için “gerekirse kuralları bile çiğnemeye hazır güçlü bir lidere ihtiyaç duyduğu” görüşüne katıldığını ifade ediyor.
Toplumdaki taleplerin çelişkisini bir yana koyarsak, araştırma verileri bize özgürlük ve güvenlik dengesinde güvenlik arayışının ağır bastığını gösteriyor.
Diğer yandan, devletin tıpkı koruyucu bir ebeveyn gibi bireyi kollayıp himaye etmesini bekleyen geleneksel paternalist anlayışın hâlâ güçlü şekilde kabul gördüğü anlaşılıyor.
Toplum nasıl bir lider arıyor?
Peki, Türk toplumu zihninde nasıl bir liderlik profili çiziyor?
Araştırma, toplumun liderlik beklentilerini Jung’un sunduğu rol modeller (arketip) üzerinden okumamıza imkân tanıyor. Burada beklentilerin tek bir kalıba sığmadığını görüyoruz.
Katılımcıların %37’si, şefkatli, koruyucu ve toplumsal refahı her şeyin üstünde tutan bir "sığınak" arayışında. %19’luk bir kesim aklı, bilgiyi ve rehberliği öne çıkaran bilge bir yol gösterici isterken; %16’sı düzen kuracak, otorite ve sorumluluk alacak güçlü bir figüre yöneliyor. Sınırları zorlayan yenilikçi bir lider arayanların (%9) ve tüm zorlukları göğüsleyip sonuca ulaşan klasik bir kahraman bekleyenlerin (%9) oranı ise eşit kalıyor.
Çıkan bu tablo, siyasi ve ekonomik belirsizliklerin arttığı dönemlerde bireylerin düzen sağlama vaadinde bulunan güçlü liderlere yöneldiğini işleyen akademik çalışmalarla da örtüşüyor.
Kurtarıcı bekleyenler
Resmin bütününe baktığımızda, liderlik beklentisinin tek bir tipte toplanmadığını, aksine farklı nitelikleri aynı anda barındırdığını görüyoruz.
Veri Enstitüsü kurucusu, aynı zamanda araştırmaya liderlik eden Bekir Ağırdır’a göre Türkiye’de toplum tek bir aktörden ziyade, farklı rolleri aynı sahnede görmek istiyor. Bu sebeple liderlik beklentisi güçlü ancak parçalı bir görünüm sergiliyor. “Kendi kahramanını arayan ama bulamadıkça daha çok ihtiyaç duyan bir toplumuz,” diyor Ağırdır.
Belki de tam bu noktada başa dönüp Jung’un kahraman modelinin hayatımızdaki gerçek işlevini hatırlamakta fayda var.
Kahramanlık hikâyelerinin asıl amacı, bireye kendi zayıflıklarıyla yüzleşme cesareti vermek, hayatının dizginlerini eline almasını sağlamaktır. Araştırma verileri ise toplum olarak kendi hikâyemizin kahramanı olmaktan ziyade dışarıdan gelecek bir kurtarıcıyı beklediğimizi gösteriyor.
Oysa toplumların olgunlaşması da, tıpkı bireylerde olduğu gibi, pasif bir bekleyişe sığınmak yerine kendi sorumluluğunu üstlenme iradesinden geçiyor. Dolayısıyla bu bağımlılığı fark etmek, bizi kısırdöngüden çıkaracak olgunlaşma sürecinin ilk adımı olacaktır.