Tuzlu Kahve dizisini başladığı günden bu yana ailece izliyoruz. Çünkü bu dizide kimse sokak ortasında birbirini kurşunlamıyor; kadın-erkek ilişkileri yalnızca ihanet üzerine kurulu değil. Üstelik şahane bir oyuncu kadrosuyla, yılların kıdemli isimlerini yeni neslin yetenekleriyle bir araya getiriyor. Üstüne bir de komedi olması cabası... Son yıllarda yüzümüzü güldüren pek az yapım kalmışken, akşamları ekran karşısına geçtiğimizde günün yorgunluğunu üzerimizden alan, tam arayıp da bulamadığımız cinsten bir iş.

Diziyi izlememiş olanlar için hemen küçük bir özet geçeyim: Hikâye, İstanbul'da yaşayan üç zengin ailenin çocuklarını evlendirme serüveni üzerine kurulu. Adanalı Aydınoğlu ailesinin anne figürü Hatun Anne'nin üç oğlu var ve kendisi çocuklarının üzerine titriyor. Ancak özellikle Mehmet'e olan düşkünlüğü bambaşka. Onu zor bir doğumla dünyaya getirmiş olması ve bebekliğinde suda boğulacağına dair gördüğü bir rüya, bu aşırı korumacı tavrının temelini oluşturuyor. Dizi de zaten büyük ölçüde Hatun Anne'nin bu sınır tanımaz düşkünlüğü üzerinden ilerliyor.

Karaktere sevgili Binnur Kaya hayat veriyor. Hatta oynamıyor, adeta rolü yaşıyor demek çok daha doğru olur. O kadar sevimli ki, zaten Kaya'nın canlandırdığı hiçbir karaktere kızmak veya tepki duymak pek mümkün değil. Ancak Hatun Anne, bir annenin yetişkin oğluna yapmaması gereken ne varsa hepsini yapıyor. Yirmili yaşlarda olduğunu tahmin ettiğimiz oğlunun ABD’ye geri dönmesini engellemek için onu  bir an önce evlendirmeye çalışıyor. Kız arkadaşıyla buluşmasını gizlice takip ediyor. Gecenin bir vakti oğlunun evde olmadığından endişelenip penceresine merdiven dayayarak odasını gözetliyor. Oğlu yatağında kız arkadaşıyla yazışırken ve açıkça "müsait değilim" demesine rağmen yanına kıvrılıp, doğmamış torunları için isim önerileri sıralıyor. Hatta işi, oğlunun evlenme teklifi organizasyonunun tam ortasına dalmaya kadar vardırıyor! Üstelik tüm bu ihlalleri, sadece "oğluna duyduğu sevgiden" ötürü yaptığını söylüyor.

Çocuklarına, özellikle de erkek evladına aşırı düşkün anne tiplemesi, Türk dizilerinde sıkça karşılaştığımız bir tema. Fakat Hatun Anne, biraz geçmişten örnek vermek gerekirse, mesela İstanbullu Gelin dizisindeki "Esma Sultan" karakteri gibi katı, otoriter ve açıkça manipülatif biri değil. Aksine, Hatun Anne oldukça sıcak, şefkatli ve fazlasıyla verici bir anne profili çiziyor. Ne var ki, bu tatlı dil ve sevimli tavırlar, onun sınır tanımaz sevgisinin aslında ne kadar boğucu ve sağlıksız bir bağlanmayı temsil ettiği gerçeğini değiştirmiyor.


Hatta bu toksik durumu böylesine masumlaştırmasının çok ciddi bir riski de var: Acaba ekran başındaki "içimizdeki Hatun Anneler" bu sahneleri izlerken sergilenen davranışların yanlışlığıyla yüzleşiyor mu, yoksa yaptıklarının ne kadar normal ve sevgi dolu olduğuna mı ikna oluyor? Televizyon aracılığıyla milyonların evine konuk olan popüler yapımlar, bir yandan toplumun değerlerine ayna tutarken, diğer yandan o topluma rehberlik edip yön verme gücünü de elinde tutar. Bu açıdan Tuzlu Kahve dizisi, Hatun Anne karakterinin gelişimi üzerinden eline geçen bu kıymetli fırsatı mutlaka değerlendirmeli.

Çünkü dışarıdan son derece sevimli, komik ve masum görünen bu "aşırı düşkünlüğün" toplumsal faturası sanıldığından çok daha ağır. Gelin, sevgiye bulanmış bu sınır ihlallerinin yetişkin bir evladın hayatında uzun vadede nasıl yıkıcı sonuçlar doğurduğuna uzmanların gözünden birlikte bakalım.

Ya sevgi boğarsa: Anneliğin gölge yönü  

Dizinin o renkli dünyasından çıkıp insan psikolojisinin karanlık dehlizlerine indiğimizde,  bazı annelerin çocuklarına karşı geliştirdikleri bu aşırı düşkünlük ve bağımlılık halinin aslında çok daha derin bir sendromun yansıması olduğunu görürüz. Analitik psikolojinin kurucusu Carl Gustav Jung’a göre insanlığın ortak zihnindeki "annelik" imajının sadece şefkatli ve koruyucu değil, aynı zamanda boğucu bir karanlık yüzü de vardır. Bireyin kendi annesiyle olan deneyimlerinin bilinçaltına etkisini ise “anne kompleksi” kavramı altında inceler.

Dişil yanı ağır basan kadınlarda bu kompleks bakımını üstlendikleri kişilerle özdeşleşme biçiminde kendini gösterir. Kendi varlığını tamamen çocuklarına adadığını öne süren bu anne tipi görünürdeki fedakârlık maskesinin altında aslında çocukları üzerinde örtük bir tahakküm kurar. Anne kendi benliğinin ne kadar az bilincindeyse, çocuk üzerindeki denetim ve güç arzusu bilinçdışında o kadar şiddetli hale gelir.

Jung’un öğrencisi Erich Neumann ise Büyük Ana kitabında aynı tabloyu tarif etmek için "yutan anne-devouring mother" benzetmesini kullanır. Neumann’a göre "iyi anne-the good mother" çocuğunu seven, koruyan ve büyütendir. Ancak bu yapı karanlık tarafa kaydığında anne, evdeki gücünü ve egemenliğini kaybetmemek adına çocuğunun kendi ayakları üzerinde durmasını engeller. Adeta onun hayatını yutar. Sevgisini bir kontrol ve pazarlık aracı gibi kullanarak çocuğu kendisine bağımlı kılacak duygusal bir tuzağın içine çekmekten çekinmez.

Masumiyet Zırhı ve Stratejik Bölge Savunması 

Hatun Anne’nin oğlunun mürüvvetini görmek adına ilişkisine müdahale etmesi, oğlunu sevdiği kızın önünde zor duruma düşürmesi, dışarıdan bakıldığında “patavatsız ama tatlı bir annenin komik yol kazaları” gibi görünebilir. Ancak psikolojik düzlemde bu davranış tipik bir stratejik bölge savunmasıdır. 

Kendi hayatında bulamadığı sevgiyi, tatmini veya eşiyle yaşadığı eksiklikleri oğlu üzerinden karşılamaya çalışan anne modeline örnektir. Nitekim dizide Hatun Anne, çok genç yaşta çocuk sahibi olduğunu, çocuklarıyla birlikte büyüdüğünü, çocuklarını adeta oyun arkadaşı gibi gördüğünü ve onlar büyüyüp evden ayrıldıktan sonra yalnız kaldığını itiraf eder. Bu sebeple oğullarının yanı başında olmasını,  hatta aynı evde yaşamalarını ister; kendisinden gizli özel bir hayata sahip olmalarını bir türlü kabullenemez.

Hatun Anne’nin biricik oğlu Mehmet’in Derin’e evlenme teklifi ettiği sırada anne, oğul ve gelin adayının ellerinin kenetlenme sahnesi tam da bu sorunlu durumu spot ışığının altına alır. Bu sahne aynı zamanda çocuğuna bağımlı bir annenin “sen dış dünyada bensiz hayatta kalamazsın; güvende olduğun tek yer kanatlarımın altı” mesajını haykırır. 

Hatun Anne modelinin bir başka sakıncalı yanı da “ben yavrumun kötülüğünü mü isterim” maskesinin arkasına sığınmasıdır. Erkek evlat açısından böyle bir anneye sınır koymak kolay değildir. Zira, sevdiği kızın yanında rezil olsa bile annesine öfkelenemez; çünkü görünürde sadece “onu çok seven, masum bir kadın” vardır. Hatun Anne’nin masumiyet zırhı çocuğunun özgürleşme ve isyan etme hakkını elinden alır. Çocuğunun yetişkinlikte kuracağı tüm ilişkileri felç eden o boğucu annenin ta kendisidir. Sadece zehrini bala katarak sunar. 

Sağlıklı Ebeveynlik: Aşırılıklardan uzak olma 

Peki anne-çocuk arasında sağlıklı bir bağ nasıl olmalıdır? 

Psikolog Prof. Dr. Ayşe Bilge Selçuk, tıpkı beslenmede yasaklı sayılan üç beyaz gibi, ebeveynlikte de kaçınılması gereken başlıca üç davranışı şöyle sıralar: aşırı korumacılık, aşırı kontrolcülük ve aşırı müdahalecilik. Çocukları yetiştirirken amaç kendi ayaklarının üzerinde durmalarını sağlamaktır. Oysa korumacı ebeveynlik çocuklarda bu kasın gelişmesini engeller.

Selçuk’a göre çocuk yetiştirmek çoğu zaman ebeveynin kendisini de yetiştirmesi anlamına gelir. Ebeveynler çocukları doğmadan önce hayatlarını zorlaştıran birtakım karakter özelliklerine sahip olabilir. Örneğin, kaygılı olabilirler, endişelerini kontrol etmekte güçlük çekebilirler. Ancak sağlıklı ebeveynlik dengeli olmayı gerektirir. Çocuklarını sağlıklı yetiştirmek,  anne babaları  konfor alanlarından çıkarıp değişmek için çaba göstermeye motive eder. Ama bunu yapabilmeleri için önce kendi kusurlu yanlarıyla yüzleşmeleri gerekir.

Kuşkusuz, çocuklar büyürken ebeveynlerinin onlara rehberlik etmesine ihtiyaç duyarlar. Selçuk, anne babanın çocuğu büyürken önce çocuğun önünde, sonra yanında, daha sonra ise arkasından takip etmesi gerektiğini söyler.  Duygusal mesafe aynı kalmakla birlikte, sağlıklı olan çocuk büyüdükçe aradaki fiziksel mesafenin açılmasıdır.  Anne babanın psikolojik olarak dengeli, olgun ve özveri sahibi olması bunu mümkün kılar.

Gerçek sevgi özgürleştirir

Eminim, Tuzlu Kahve dizisini pek çok aile severek izliyor. Hatta belki izlerken “Ah, Hatun Anne bunu da yapma! Bak, kaçıracaksın evladını uzaklara,” diye içinden geçiren; Derin’le Mehmet’in ilişkisine ömür biçenleriniz de vardır. Kaya’nın hayat verdiği Hatun Anne karakterinin üzülmesine gönlümüz razı değil. Ama sağlıklı ebeveynlik konusunda izleyicileri bilinçlendirmek adına, beklentimiz karakterin hatalarından ders alarak dönüşmesi ve olgunlaşması. Çünkü ancak o zaman gerçek sevginin kontrol etmek değil; çocuğunun tercihlerine saygı duymaktan geçtiğini öğrenmiş olacak. 

Fakat asıl mesele dizideki senaryonun nasıl ilerleyeceğinden çok, kendi hayatlarımızdaki düğümleri nasıl çözeceğimiz. Belki de 'İçimizdeki Hatun Anneler'in asıl yüzleşmesi gereken şey, çocuklarımızı serbest bıraktığımızda ortaya çıkan o boşlukla ne yapacağımızdır. Bir anne evladını gölgesinde tutarak değil, onun yokluğunda da tam ve bütün hissedebildiği ölçüde özgürleşir ve özgür kılar. Annelik, yetişkin çocuklarımızı sevgi adı altında sunduğumuz o tatlı zehri bir ömür boyu tuzlu kahve misali yutkunarak içmeye mahkûm etmek olmamalı.